temp = even parkeren

‘sij dickwijls van Sinte Maerten tot Onser Liever Vrouwen Lichtmisse ofte Sinte Peter ad

Cathedram de sluijsen gelegen inden zeedijck openstellen ende loopt alsdan ’t waeter

van der zee over haere landen ende op alle die landen onder Waterlandt gelegen ende

gaen alsdan die slachdeurkens gelegen in haere kaeden op die Wormer als hijer voeren

gesijt es open ende loopt alsdan ’t waeter vander zee opte Wormer ende seijden dat sij

sommighe jaeren die sluijsen gelegen in den zeedijck niet open gedaen en worden ende

dat soe wanneer dat haere binnenlanden met coorn besaijet worden ’t welck nu dickwils

gebeurt overmits den dieren tijt van ’t coorn alsulcx en hebben deselve sluijsen in thien

jaeren niet veel opengedaen geweest...’60

 

 

Hier wordt dus gesteld dat men in tijden van hoge graanprijzen de graanteelt hervat. Dat de

Oostzaners nog in het midden van de 16e eeuw graan meenden te kunnen verbouwen, is echter

bepaald verbazingwekkend in het licht van de geldende opvattingen over de vernatting

van het akkerland.

Aan het potentiële effect van die vernatting op de veeteelt wordt volledig voorbijgegaan.

Het is niet aannemelijk dat voormalige akkers zich spontaan tot grazige weiden zouden

hebben ontwikkeld. Overwoekering door russen en ander onkruid ligt meer voor de hand.

In de randveenontginningen in Drente werd periodiek het groenland met haver ingezaaid

teneinde het bederf van het land door onkruid te bestrijden.61 Het idee dat de veenweiden

‘vanzelf’ in staat zouden zijn een zodanige veestapel het jaar door te voeden dat het boerenbestaan

was gegarandeerd, mag op z’n minst van een vraagteken worden voorzien. Afgezien

van de teelt van haver, is er echter niets bekend over voedergewassen.

In de veengebieden handhaafde het overwegend op zelfvoorziening gerichte gemengde

bedrijf zich waarschijnlijk als volwaardig bedrijfstype. Zuivelbereiding kan daarvan zeker

een onderdeel zijn geweest. Daarnaast kwam er een gespecialiseerd melkveebedrijf op, in

Noord-Holland gekenmerkt door de stolpboerderij.62 Ook andere bedrijfstypen kwamen tot

ontwikkeling, denk bijvoorbeeld aan tuinbouw en de teelt van nijverheidsgewassen.63 Ook

kan binnen een zelfde bedrijf een combinatie van agrarische en niet-agrarische activiteiten

hebben plaatsgevonden. Het uit de moderne tijd bekende zgn. arbeider-boer patroon, zoals

beschreven door Franklin64 en door ons waargenomen in het Spaanse Caurel Gebergte65

wordt door Van Zanden omstreeks 1500 ook gesignaleerd in het veengebied.66 In plaats van

een lineaire ontwikkeling van akkerbouw naar veeteelt was er waarschijnlijk sprake van

parallel verlopende ontwikkelingen die gedurende lange tijd in één en hetzelfde gebied een

‘mix’ van bedrijfstypen opleverde.

De in het begin van dit artikel gepresenteerde ideaaltypische schets van het landbouwbedrijf

leidt tot aandacht voor de vele activiteiten die op dat bedrijf gewoonlijk worden ontplooid,

en voorkomt denken in ééndimensionale termen van bij voorbeeld graanteelt versus

rundveehouderij.